Chuyện băng đĩa thập niên 90: từ Mưa Bụi, Walkman đến đĩa lậu
Ký ức nghe nhạc thời 8x-9x: phòng thu Kim Lợi dựng series Mưa Bụi, băng cassette C60/C90 trong máy Walkman đến mạng lưới đĩa lậu Huỳnh Thúc Kháng.

Nội dung chính
Thế hệ 8x và đầu 9x lớn lên với một thói quen nghe nhạc hoàn toàn bằng tay: lật mặt băng, lấy đầu bút bi xoay cuộn dây bị rối và cất kỹ hai cục pin tiểu sau mỗi lần nghe hết một băng cassette. Trước khi nhạc số xóa nhòa ranh giới giữa phòng thu và người nghe, thị trường băng đĩa Việt Nam thập niên 1990 vừa có những dòng người xếp hàng từ tờ mờ sáng trước cửa Kim Lợi mua băng Mưa bụi, vừa tồn tại cả một mạng lưới sao chép đĩa lậu chạy ngầm từ đường Huỳnh Thúc Kháng đi khắp miền Tây.
Chiếc máy Walkman và kỷ luật của cuộn băng 60 phút
Trên thế giới, chiếc máy nghe nhạc stereo cá nhân đầu tiên của Sony mang mã TPS-L2 ra mắt ngày 1/7/1979, rồi đến năm 1983 mẫu WM-20 thu gọn kích thước chỉ nhỉnh hơn hộp băng cassette đôi chút. Theo tường thuật của báo Người Lao Động (dẫn lại trên Tuổi Trẻ), chiếc máy này nhanh chóng trở thành biểu tượng của nhạc di động suốt thập niên 1980–1990 trước khi Sony ngừng hẳn dòng Walkman chạy băng tại Nhật vào năm 2010.
Ở Việt Nam thập niên 1990, sở hữu một chiếc Walkman hay máy cầm tay của Sony, Panasonic, Aiwa là niềm ao ước của học sinh, sinh viên. Người dùng không có nút nhảy bài tức thì hay danh sách phát ngẫu nhiên; mọi thứ gói gọn trong hai chuẩn băng phổ biến nhất là C60 (mỗi mặt 30 phút) và C90 (mỗi mặt 45 phút) của các hãng Sony, Maxell, Philips.
Nếu muốn nghe trọn một bài hát yêu thích phát trên radio, nhiều bạn trẻ ngồi canh sẵn bên đầu thu hai hộc băng để bấm nút ghi lại, ghép thành những cuộn băng tuyển riêng. Khác với nhạc nén sau này, âm thanh từ sợi băng từ có độ ấm và hơi rè nhẹ đặc trưng mà nhiều người chơi thiết bị cổ đến giờ vẫn tìm lại.
4 giờ 30 sáng xếp hàng mua băng Mưa Bụi ở Kim Lợi
Nếu chiếc máy cầm tay tạo ra thói quen nghe nhạc cá nhân, thì phòng thu Kim Lợi và chuỗi chương trình Mưa bụi lại biến việc mua băng thành một cơn sốt đại chúng. Ít ai ngờ thương hiệu lừng lẫy ấy khởi đầu ngay trong phòng ngủ gia đình của một cậu học sinh THPT Lê Hồng Phong.
Theo hồi ức của nhạc sĩ Minh Vy (tên thật Hữu Minh) trên Znews, hồi lớp 11 ông lập ban nhạc Dòng Biển Lặng gồm 7 thành viên và được cha — vốn là kỹ sư điện tử — hỗ trợ để dựng một phòng thu ngay trong phòng ngủ gia đình bằng những máy móc thô sơ, đơn giản nhất. Sau thời gian cộng tác làm băng cassette và video cải lương với Trung tâm Băng Nhạc Trẻ, bước ngoặt đến khi Minh Vy mời nghệ sĩ cải lương Tài Linh thử sức sang tân nhạc.
Trong chương trình Ký ức vui vẻ được báo VietNamNet dẫn lại, ca sĩ Đình Văn kể ban đầu ông từng nghi ngại vì Tài Linh quen hát cải lương, không rõ có hát nổi nhạc nhẹ hay không; khi vào phòng thu, có bài chị phải mất tới 8 tiếng mới thu xong. Thế nhưng ngay ở băng cassette đầu tiên mang tên Tùy hứng lý qua cầu kết hợp Đình Văn – Tài Linh, sản phẩm đã tiêu thụ hơn 100.000 bản.
Từ chuyến đi Đà Lạt viết ca khúc Mưa bụi cùng sự hỗ trợ của nhạc sĩ Vinh Sử, Minh Vy và cha quyết định quay thêm ngoại cảnh rồi phối hợp cùng Hãng phim Trẻ phát hành chuỗi băng hình Mưa bụi. Độ ăn khách vượt mọi dự tính: ngay trong giai đoạn 1991–1993, cửa hàng Kim Lợi mở bán lúc 7 giờ 30 sáng nhưng từ 4 giờ 30 đã có người đến xếp hàng chờ mua sớm như thời bao cấp.
Công thức trộn giữa dân ca, nhạc trữ tình, nhạc Hoa lời Việt với diễn xuất sân khấu giúp hàng loạt nghệ sĩ đổi đời hoặc bước ra ánh sáng rộng rãi hơn:
- Đình Văn – Tài Linh: cặp song ca mở đường qua Sao đổi ngôi, Ngẫu hứng lý qua cầu; Tài Linh từ sân khấu cải lương trở thành gương mặt được gọi là nữ hoàng đĩa nhạc.
- NSND Hồng Vân – Thành Lộc: cặp diễn hài – ca nhạc duyên dáng qua Anh đi chài tôm, Bà rằng bà rí; Hồng Vân từng thừa nhận có nhà, có xe nhờ Mưa bụi.
- Kim Tử Long, Chế Thanh, Minh Thuận – Nhật Hào: mỗi người một mảng riêng từ tân cổ giao duyên, bolero đến phong cách tóc dài hát nhạc Hoa lời Việt.
- Thế hệ kế tiếp: Lam Trường bước vào Kim Lợi sau giải nhất Thập đại tinh tú, còn Cẩm Ly lần đầu xuất hiện trong sản phẩm của Kim Lợi ở Mưa bụi 6 năm 1995 (trước đó chị và em gái Minh Tuyết cùng đầu quân qua lời gợi ý của Hà Phương); bản thân Cẩm Ly về sau gắn bó trọn sự nghiệp với Minh Vy, câu chuyện bền bỉ này cũng được nhắc lại ở bài Cẩm Ly và bí quyết giữ giọng hát.
Đến nửa cuối thập niên 1990, khi các bảng xếp hạng như Làn Sóng Xanh 1997 xuất hiện và dòng nhạc trẻ lên ngôi, sức nóng của chuỗi băng video này dần nhường sân cho album solo và đĩa CD.
Đường Huỳnh Thúc Kháng và mặt trái của đĩa sao chép
Khi thị trường chuyển từ băng từ sang đĩa CD, VCD rồi DVD, một nền kinh tế ngầm cũng phình to song song với các hãng đĩa hợp pháp. Tại TP.HCM, nhắc đến băng đĩa cuối thập niên 1990 – đầu 2000 là nhắc đến trục đường Huỳnh Thúc Kháng (Quận 1) cùng những con đường lân cận như Hồ Tùng Mậu, Tôn Thất Thiệp, rồi sau đó lan về cuối đường Trần Hưng Đạo B (Quận 5).
Theo phóng sự của báo Sài Gòn Giải Phóng, bên cạnh số ít đĩa gốc có tem kiểm duyệt bày phía trước, nhiều cửa hàng sẵn sàng cung cấp đủ loại CD, VCD, DVD không tem nhãn với giá chỉ 5.000–12.000 đồng một đĩa, thậm chí khuyến mãi mua 5 tặng 1. Tốc độ sao chép nhanh đến mức nhiều chương trình ca nhạc mới ra mắt buổi sáng thì 2–3 giờ chiều cùng ngày đã có đĩa lậu bày bán.
Phía sau các sạp đĩa lẻ là cả một dây chuyền tổ chức tinh vi. Trong một chuyên án bắt 14 kiện băng đĩa lậu ở Quận 7 được báo Thanh Niên tường thuật, chủ cơ sở chia nhỏ ra khoảng 10 điểm in sang rải rác khắp thành phố để nếu lộ một nơi thì mạng lưới vẫn chạy tiếp. Mỗi điểm in sang từ 1.000 đến 2.000 đĩa một ngày; giao hàng bằng xe máy có thể chở tới 5.000 đĩa mỗi chuyến đổ về khu Huỳnh Thúc Kháng lẫn các mối ở Cần Thơ, Long Xuyên.
Không dừng ở việc sao chép nguyên bản, giới làm đĩa lậu còn "xào nấu" nội dung: trộn các bài hát cũ lại, dùng máy tính ghép phông hình mới để đóng bìa thành một VCD khác hẳn. Theo báo Sài Gòn Giải Phóng, sự "nhanh nhạy" của thị trường sao chép lậu khiến không ít người làm văn hóa nghệ thuật chùn tay, không dám đầu tư thực hiện các chương trình lớn vì làm càng lớn càng lỗ nhiều.
Đời sống của cuộn băng cũ giữa thời nhạc số
Tưởng như băng từ đã hoàn toàn nằm lại trong thùng giấy sau thời MP3 và nhạc trực tuyến, nhưng thú chơi đầu cassette vẫn giữ được một góc riêng bền bỉ. Theo ghi nhận của VnExpress, tại TP.HCM quanh khu Hùng Vương, Hoàng Hoa Thám hay các chợ điện tử Nhật Tảo, Tân Phước, đường Nguyễn Kim vẫn có cửa hàng chuyên bán đầu phát và băng cũ hiệu Panasonic, Sony, Teac, Pioneer.
| Dòng máy cassette | Đặc điểm cấu tạo | Mục đích sử dụng phổ biến |
|---|---|---|
| Máy tự hành (xách tay) | Tích hợp sẵn đầu đọc, ampli và 1–2 loa mono hoặc stereo | Nghe gọn nhẹ, trưng bày hoài niệm hoặc dùng trong học tập |
| Đầu câm (cassette deck) | Chỉ có bộ cơ đọc/thu băng, phải ghép thêm ampli và loa rời | Thưởng thức chất âm analog dày và ấm cho người chơi chuyên |
Một chủ tiệm trên đường Nguyễn Kim cho biết trung bình mỗi ngày vẫn bán 3–5 thiết bị gồm đầu máy xách tay hoặc đầu câm tân trang, giá từ 400.000 đồng cho máy tự hành và từ 1,5 triệu đồng cho đầu câm; theo VnExpress, băng trắng chưa ghi nội dung có giá từ 20.000 đồng còn băng ghi sẵn tùy mức độ hiếm từ 30.000 đồng đến vài trăm nghìn đồng. Những giọng ca cũ như Lam Trường — người về sau tiếp tục tìm về bản phối mộc trong album acoustic — vẫn được người chơi cassette săn tìm lại trên những cuộn băng năm xưa.
Khoảng thời gian mà tiếng lạch cạch của nút Play và bìa đĩa in màu giản dị thống trị đời sống giải trí đã lùi xa gần ba thập kỷ. Nhưng nhìn cách một thế hệ kiên nhẫn quay lại cuộn băng rối chỉ để nghe thêm một đoạn nhạc cũ, dễ hiểu vì sao thời Walkman và băng đĩa vẫn giữ nguyên sức nặng trong ký ức 8x-9x.


